{"id":742,"date":"2017-11-16T02:35:10","date_gmt":"2017-11-16T02:35:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.pssp.org.ph\/diwa\/?p=742"},"modified":"2018-08-16T02:05:21","modified_gmt":"2018-08-16T02:05:21","slug":"diwa-e-journal-tomo-5-nobyembre-2017-pagpapakahulugan-at-manipestasyon-ng-pakikiramdam-sa-konteksto-ng-paggabay-pagpapayo-at-sikoterapiya","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.pssp.org.ph\/diwa\/diwa-e-journal-tomo-5-nobyembre-2017-pagpapakahulugan-at-manipestasyon-ng-pakikiramdam-sa-konteksto-ng-paggabay-pagpapayo-at-sikoterapiya\/","title":{"rendered":"[DIWA E-Journal Tomo 5, Nobyembre 2017] Pagpapakahulugan at Manipestasyon ng Pakikiramdam sa Konteksto ng Paggabay-Pagpapayo at Sikoterapiya"},"content":{"rendered":"

Homer J. Yabut, Ph.D. <\/strong>at Katrina Fernando-Resurreccion<\/strong>
\nDepartamento ng Sikolohiya
\nDe La Salle University, Manila<\/p>\n

Abstrak<\/strong><\/p>\n

Itinuturing ni Virgilio Enriquez (1992) bilang isang pagpapahalagang tulay ng sarili at iba (pivotal interpersonal value<\/em>) ang pakikiramdam<\/em> (shared inner perception<\/em>).\u00a0 Sa pag-aaral ni Rita Mataragnon (1987), itinuturing na napakahalaga ng pakikiramdam <\/em>sa paggawa ng isang pananaliksik lalo na sa mga eryang rural dahil isang importanteng katangian dito ang pagiging sensitibo ng isang mananaliksik.\u00a0 Sa mga interbensyon sa Sikolohiya na ginagampanan ng mga tagagabay-tagapayo (guidance counselor<\/em>) at sikolohista, napakahalaga rin ng pagpapahalaga (value<\/em>) na pakikiramdam<\/em>.\u00a0 Tinangka sa pag-aaral na itong suriin ang mga depinisyon at manipestasyon ng katutubong konsepto ng pakikiramdam<\/em> ayon sa mga tagagabay-tagapayo at sikolohista gamit ang mga focus group discussion<\/em> sa pagkalap ng kwalitatibong datos.\u00a0 Nagkaroon ng dalawang focus group discussion<\/em> upang mapag-usapan ng mga kalahok ang mga depinisyon nila ng pakikiramdam<\/em>, mga katangian at asal ng isang taong marunong makiramdam at mga personal na karanasan na tumutukoy sa mga manipestasyon ng mga katangian at asal na nagpapakita ng pakikiramdam<\/em> sa konteksto ng paggabay-pagpapayo (counseling<\/em>) at sikoterapiya (psychotherapy<\/em>).\u00a0 Ang mga resulta ng pag-aaral ay inilahad gamit ang mga temang nakatuon sa manipestasyon ng pakikiramdam<\/em>, mga salik na sitwasyonal kung saan naipapakita ang pakikiramdam<\/em>, at mga relasyonal na katangian ng mga taong nakikiramdam. Pinakita ng mga resultang ang pakikiramdam ay isang proseso at napakahalaga rito ang pagbubukas-loob.\u00a0 Ang magaling makiramdam na tagagabay-tagapayo at sikolohista ay nakatuon sa kapwa at hindi sa kanyang sarili.\u00a0 Siya ay marunong makinig, sinsero, at marunong magreplek.\u00a0 Tinalakay rin sa pag-aaral na ito ang mga implikasyon sa teorya at pananaliksik sa Sikolohiyang Pilipino<\/em>.<\/p>\n

Abstract<\/strong><\/p>\n

Virgilio Enriquez (1992) considers pakikiramdam<\/em> (shared inner perception) as a pivotal interpersonal value. In the study of Rita Mataragnon (1987), pakikiramdam<\/em> is regarded as an important skill in doing research most especially in the rural areas as sensitivity is an important trait of a researcher. In the psychological interventions performed by guidance counselors and psychologists, pakikiramdam<\/em> is likewise important. This study attempted to investigate on the definitions and manifestations of the indigenous conceptualization of pakikiramdam<\/em> among guidance counselors and psychologists using focus group discussions as a means to cull qualitative data. Two focus group discussions were conducted to talk about their qualifying definitions of pakikiramdam<\/em>, characteristics and behaviors of an individual who manifests pakikiramdam<\/em> as well as personal experiences relating to the characteristics and behavioral manifestations of pakikiramdam<\/em>, and values manifesting pakikiramdam <\/em>in the context of guidance counseling and psychotherapy. The findings of the study are discussed using themes focusing on the manifestations of pakikiramdam<\/em>, situational factors leading to the manifestation of pakikiramdam<\/em>, and relational characteristics of an individual manifesting pakikiramdam<\/em>. Findings indicate that pakikiramdam<\/em> is a process and it is also important in self-disclosure. A guidance counselor or psychologist who does pakikiramdam<\/em> well focuses on the other and not on himself\/herself. S\/he knows how to listen, is sincere, and is able to reflect. This study also draws implications for theory and research in Sikolohiyang Pilipino<\/em>.<\/p>\n

INTRODUKSIYON<\/strong><\/p>\n

Napakahalaga sa konteksto ng paggabay-pagpapayo (counseling)<\/em> at sikoterapiya (psychotherapy<\/em>) ang ugnayan.\u00a0 Ang ugnayang ito ay hindi lang isang propesyonal na ugnayan bagkus kinakailangang isang malalimang ugnayan ito upang matamo ng isang kliyente ang pagbabago (Corey 2001).\u00a0\u00a0 Para sa sikolohistang si Carl Rogers (1951 sa Nietzel et al<\/em>. 1994), napakahalaga ang pagkakaroon ng empathy<\/em>, genuiness<\/em>, at unconditioned positive<\/em> regard<\/em> sa isang terapyutikong ugnayan.\u00a0 Mahalagang magkaroon ng empathy<\/em> ang isang tagagabay-tagapayo (guidance counselor<\/em>) para matamo ang isang therapeutic allicance <\/em>(Anderson et al<\/em>. 2009).\u00a0 Isang mahalagang sangkap ang empathy <\/em>para matulungan ang mga kliyenteng nakakaranas ng mga problema at tumutukoy ito sa kakayanan ng isang tao na maramdaman ang mga emosyonal na nararamdaman ng isang tao (McDonald at Messinger 2011).\u00a0 Para kay William Zinn (1999), ang empathy<\/em> ay isang proseso ng pag-unawa sa subhektibong karanasan ng isang tao.\u00a0 Marami na ring pag-aaral na nagpapakita ng halaga ng empathy<\/em> para maging epektibo ang sikoterapiya<\/em> (Elliot et al<\/em>. 2011).<\/p>\n

Sa kontekstong Pilipino, nauna nang sinabi ni Rita Mataragnon (1987) na mahalaga ang pakikiramdam<\/em> sa konteksto ng paggabay-pagpapayo at sikoterapiya.\u00a0 Nabanggit niyang hindi posibleng magkaroon ng empathy<\/em> kung walang pakikiramdam<\/em>.\u00a0 Dagdag pa niya, alam ng taong may pakiramdam<\/em> kung kailan kailangang sabihin ang isang bagay at naiintindihan niya kung ano ang sinasabi ng isang pasyente at pati na rin ang hindi niya sinasabi.<\/p>\n

Sa mga interbensyon sa Sikolohiya na ginagampanan ng mga tagagabay-tagapayo at sikolohista, napakahalaga rin ng pagpapahalaga na pakikiramdam<\/em>.\u00a0 <\/strong>Itinuturing ni Virgilio Enriquez (1992) bilang isang pagpapahalagang tulay ng sarili at iba (pivotal interpersonal value<\/em>), ang pakikiramdam <\/em>(shared inner perception<\/em>).\u00a0 Sa pag-aaral ni Mataragnon (1987), itinuturing na napakahalaga ng pakikiramdam<\/em> sa paggawa ng isang pananaliksik lalo na sa mga eryang rural dahil isang importanteng katangian dito ang pagiging sensitibo ng isang mananaliksik.\u00a0 Sa pakikiramdam<\/em>, nagkakaroon ng pinatinding kamulatan (heightened awareness<\/em>) ang isang tao (Enriquez 1992).<\/p>\n

Ang pakikiramdam <\/em>ay galing sa dalawang salitang: paki<\/em> at ramdam<\/em> (Enriquez 1992).\u00a0 Pangkaraniwang ginagamit ang \u201cpaki\u201d ng mga tao kapag nakikiusap sila para gawan ng isang pabor.\u00a0 Samantalang ang \u201cramdam\u201d ay tumutukoy sa damdamin or nadarama ng isang tao.\u00a0 Samakatwid, ang pakikiramdam <\/em>ay tumutukoy sa pagkilala sa \u201cloob\u201d ng isang tao (Enriquez 1992).\u00a0 Mahalaga ito lalo na sa mga sitwasyong hindi sigurado ang tao sa tamang pagkilos o pag-aasal na gagawin (Enriquez 1992).\u00a0 Sa pananaliksik, ginagamit ang pakikiramdam<\/em> upang mas maging maging sensitibo o malakas makiramdam ang tao lalung-lalo na sa mga taong nasa bukid o rural na mga lugar upang malaman kung ang sinasabi ng mga kalahok ay totoo (Pe-Pua at Marcelino 2000).<\/p>\n

Itinuturing ang pakikiramdam<\/em> bilang pivot<\/em> o a priori <\/em>na pagpapahalaga dahil ito ay nangyayari na sa tao bago pa man siya makipag-ugnayan sa iba (Mataragnon 1987).\u00a0 Bilang a priori <\/em>na pagpapahalagang Pilipino, napakahalaga nito sa ating pakikipagkapwa <\/em>sapagkat ito ang nagiging tulay upang mas lalong mapalalim ang pakikipagkapwa ng isang tao na itinuturing na pinakamalalim na pagpapahalaga (core value<\/em>).\u00a0 Nagbanggit si Mataragnon (1987) ng anim na mahahalagang sangkap ng pakikiramdam<\/em>.\u00a0 Una, ang pakikiramdam<\/em> ay isang konstrak na nangyayari sa ating pakikipag-ugnayan.\u00a0 Pangalawa, ang pakikiramdam<\/em> ay nagtatakda ng mas bolisyonal at hindi impulsibong gawain.\u00a0 Ito ay pinag-iisipan.\u00a0 Pangatlo, bagama\u2019t mayroong pag-iingat at deliberasyon sa pakikiramdam<\/em>, hindi naman kailangan ng pagpaplano ukol dito.\u00a0 Pang-apat, lagi itong tentatibo, exploratoryo, at improbisatoryong pagkilos.\u00a0 Panglima, mahalaga ang intuwisyon o sapantaha (intuition<\/em>) sa pakikiramdam<\/em> kumpara sa lohika.\u00a0 At pang-anim, ang pakikiramdam <\/em>ay ginagamit sa mga ugnayang panlipunang may pagka-ambiguous<\/em> at mahirap hulaan ang kahihinatnan.<\/p>\n

Ayon naman kay Raj Mansukhani (2005), ang pakikiramdam<\/em> ay karaniwanang naiuugnay sa mga konseptong emotional intelligence<\/em> at empath<\/em>y.\u00a0 Sa kanyang artikulo, ipinaliwanag niyang ang pakikiramdam<\/em> ay may iba\u2019t ibang pakahulugan.\u00a0 Ang pakikiramdam<\/em> ay isang kakayahang makapansin at makaunawa ng mga di-berbal na pahiwatig (non-verbal cue<\/em>) at galaw ng isang tao.\u00a0 Ito ay ang kakayahang initindihin ang nararamdaman ng isang tao kahit ito hindi sa pamamagitan ng \u201cgut feel<\/em>\u201d o \u201cintuwisyon o sapantaha.\u201d\u00a0 Ang pakikiramdam<\/em> din ay tentatibo\u2014nagbabago ang napapakiramdaman habang siya ay patuloy na nakikiramdam.\u00a0 Paliwanag pa ni Mansukhani (2005) na ang pagiging tentatibo nito ang nagiging daan din upang mabago ang mga desisyon o galaw.\u00a0 Kasama sa pakikiramdam <\/em>sa isang tao ang pagiging sensitibo rin sa konteksto kung saan at kailan nagaganap ang pakikiramdaman<\/em>.\u00a0 May mga tugon o galaw na akma sa isang konteksto ngunit hindi sa isa pa.\u00a0 Samakatwid, sa pamamagitan ng pakikiramdam<\/em>, nababatid natin kung ano ang nararapat gawin o sabihin, at kung kailan ito dapat gawin o sabihin.\u00a0 Dahil sa interaktibong proseso ng pakikiramdam<\/em>, masasabing isa itong uri ng komunikasyon na nagbibigay-daan sa isang malalim na koneksyong interpersonal sa pagitan ng dalawang tao, at nagdudulot ng malalim at masaklaw na pag-unawa sa taong pinakikiramdaman.\u00a0 Karaniwan sa mga Pilipino, inaasahan din ng nakikiramdam na siya ay pakiramdaman din ng kanyang kausap.\u00a0 Dito natin mababatid na ang pakikiramdam<\/em> ay isang aktibong prosesong ugnayan at hindi maaaring isang tao lamang.<\/p>\n

Pangkaraniwan na sa mga Pilipino ang paggamit ng mga di-verbal na pahayag para maipabatid ang mensahe at mahirap itong maunawaan sa ating kultura.\u00a0 Ayon kay Melba Maggay (1999), mahalaga sa kulturang Pilipino ang konsepto ng pahiwatig<\/em> para maintindihan ang mga verbal at di-verbal na pakikipag-usap natin sa isa\u2019t-isa.\u00a0 Mahalaga ito dahil sa kadalasan, ang nakikita natin ay iba sa layong ipabatid ng ating kausap.\u00a0 Para mas maunawaan ang mga pahiwatig<\/em>, nabanggit ni Maggay (1999; 2002) na kailangan ang pakikiramdam<\/em> upang malaman ang mga pahiwatig <\/em>ng iyong kausap dahil kinakailangang mas maging senstibo ang tao sa kanyang kausap.\u00a0 Dagdag pa niya, dahil sa pakikiramdam<\/em>, mas mauunawaan ang mga hindi litaw o hindi malinaw na kahulugan ng mensahe na ipinararating ng kausap.\u00a0 Mas nakikilatis din ng tao kung anong uri ang kanyang kausap na makakatulong gumabay sa kanya kung ang ugnayang ito ay tutungo sa mas malalaim na ugnayan.\u00a0\u00a0 Hindi umuubra ang pahiwatig<\/em> kung ang kabilang panig ay walang pakikiramdam<\/em> o manhid, walang pandama sa ipinapaabot na mga paramdam (Maggay 2002).<\/p>\n

Bilang buod sa mga napag-aralan na sa pakikiramdam<\/em>, lumilitaw na napakahalagang salik nito sa ugnayan ng mga tao lalung-lalo na bilang pagpapahalagang tulay ng sarili at iba (Mataragnon 1987) at pagkilala sa loob ng isang tao (Enriquez 1992) na maaaring lumalim tungo sa pakikipagpalagayang-loob<\/em> at sa mas malalim pang lebel ng ugnayan.\u00a0 Mahalaga ito upang mapalalim ang ugnayan sa mga tao dahil kadalasan sa kontekstong Pilipino ay nakagawian ang magpahiwatig.\u00a0 Mahalaga ang pakikiramdam<\/em> para mas malaman ng isang tao ang pahiwatig<\/em> ng iba.\u00a0 Nakikita ng mga mananaliksik na sadyang napakahalaga ng pakikiramdam<\/em> lalung-lalo na sa konteksto ng paggabay-pagpapayo at sikoterapiya na kung saan ay napakahalagang pakiramdaman ng isa sikolohista o tagagabay-tagapayo ang mga pahiwatig<\/em> na isang kliyente.\u00a0 Mahalagang malaman kung papaano nakikita ang pagpapahalagang ito sa konteksto ng ugnayan sa paggabay-pagpapayo at sikoterapiya.\u00a0 Bilang isang mahalagang sangkap sa paggabay-pagpapayo at sikoterapiya, napakahalagang tingnan ang pagbibigay ng depinisyon sa pagpapahalagang pakikiramdam<\/em> ng mga tagagabay-tagapayo at sikolohistang tumutulong sa mga tao.\u00a0 Ang mga pagpapahalaga ay mga trans-sitwasyonal na hangarin, na nagbabago ang pakinabang o importansya, at nagsisilbing prinsipyong gumagabay sa isang tao o grupo (Schwartz 2012).\u00a0 Tumutukoy rin ito sa paniniwalang mahalaga para sa isang lipunan na nagtatakda ng mga pagkilos ng isang tao kaugnay ng mga pangyayari sa kanyang buhay (Jocano 1997).\u00a0 Bilang a priori <\/em>na pagpapahalaga, nilayon ng pag-aaral na itong masuri ang kahulugan ng pakikiramdam<\/em> mula sa pananaw ng mga tagagabay-tagapayo at sikolohista.\u00a0 Nilalayon nitong masuri ang depinisyon at manipestasyon ng katutubong konsepto ng pakikiramdam<\/em> pati na rin ang mga katangian at asal ng isang taong marunong makiramdam.<\/p>\n

METODO<\/strong><\/p>\n

Gumamit ang pag-aaral na ito ng isang deskriptibong kwalitatibong disenyo sa pananaliksik.\u00a0\u00a0 Mga tagagabay-tagapayo at sikoterapist ang mga naging kalahok.\u00a0 Gumamit ito ng lapit na konstraktibista na inuugnay sa Sikolohiyang Pilipino<\/em>.\u00a0 Ninalayon ng lapit na konstraktibistang mapag-aralan ang mga dalumat batay sa kung paano binibigyan ng mga tao ng kahulugan ang mga ito (Gergen 1985).\u00a0 Ginawan ng kwalitatibong pagsusuri ang mga sagot ng iba\u2019t ibang praktisyuner sa paggabay-pagpapayo at sikoterapiya.<\/strong><\/p>\n

Kalahok<\/em><\/strong><\/p>\n

Ginamitan ng purposive sampling<\/em> ang kasalukuyang pag-aaral.\u00a0 Ang pangunahing salik sa pagpili ng mga kalahok ay dapat mga praktisyuner sila ng paggabay-pagpapayo o sikoterapiya.\u00a0 Sampung kalahok ang sumali sa pag-aaral noong 2013.\u00a0 Ang anim sa kanila ay mga tagagabay-tagapayo ng dalawang malaking unibersidad sa Maynila at Pampanga.\u00a0 Sila ay mga tagagabay-tagapayo ng mga estudyanteng nasa kolehiyo.\u00a0 Samantalang ang apat namang kalahok ay mga sikolohista.\u00a0 Sila ay mga praktisyuner ng sikolohiya na gumagamit at may malawak na karanasan sa sikoterapiya.\u00a0 Mayroong tatlong lalaki at walong babaeng kasama sa pag-aaral.\u00a0 Nasa 27-50 taong gulang ang mga kalahok.\u00a0 Inimbitahan silang sumali sa kasalukuyang pag-aaral ukol sa pakikiramdam<\/em>.\u00a0 Pagkatapos sumang-ayon sa imbitasyon, noong aktwal na sesyon, ang mga layunin at mga tanong sa focus group discussion<\/em> ay ipinaliwanag sa kanila.\u00a0 Binigyan sila ng pormolaryo para sa \u201cinformed consent<\/em>.\u201d\u00a0 Nakasaad ritong boluntaryo silang sumali sa pag-aaral.\u00a0 Dito rin siniguro ng mga mananaliksik ang confidentiality<\/em> ng pag-aaral.\u00a0 Gumamit ng mga kowd neym (code name<\/em>) para sa mga kalahok.<\/p>\n

Instrumento<\/em><\/strong><\/p>\n

Gumamit ang pag-aaral ng focus group discussion<\/em>.\u00a0 Sinuri ang mga tanong sa focus group discussion<\/em> ng isang mananaliksik at propesor ng Sikolohiyang Pilipino<\/em>.\u00a0 Ang mga tanong ay nakasentro sa kanilang mga karanasan at kaalaman tungkol sa pakikiramdam<\/em>.\u00a0 Ninais malaman ng mga mananaliksik kung ano ang pagsasalarawan ng mga kalahok sa isang \u201ctaong marunong makiramdam,\u201d mga manipestasyon ng isang \u201ctaong marunong makiramdam,\u201d karanasan na nagpapakita ng pakikiramdam<\/em>, at mga kahulugan ng pakikiramdam<\/em>.<\/p>\n

Nagkakaroon ng dalawang focus group discussion<\/em> upang mapag-usapan ng mga kalahok ang mga depinisyon nila ng pakikiramdam<\/em>, mga katangian at asal ng isang \u201ctaong marunong makiramdam\u201d at mga personal na karanasan na tumutukoy sa mga manipestasyon ng mga katangian at asal na nagpapakita ng pakikiramdam<\/em> sa konteksto ng paggabay-pagpapayo at sikoterapiya.<\/p>\n

Pag-aanalisa ng Datos<\/em><\/strong><\/p>\n

Sa pananaliksik na ito, ginamit ang kwalitatibong pagsusuri.\u00a0 Nilalayon ng pagsusuring ito na makuha ang pagpapakahulugan ng mga kalahok sa konseptong pakikiramdam<\/em>.\u00a0 Batay sa mga naisagawang focus group discussion<\/em>, kinuha ang mga kategorya at tema upang masagutan ang mga problemang nais tugunan ng pag-aaral na ito.\u00a0 Pagkatapos basahin ang mga transkripsyon ng mga pagtatanung-tanong<\/em>, ginawan ng mga mananaliksik ng open coding<\/em> bilang unang bahagi ng pag-aanalisa.<\/p>\n

Pagkatapos nito, ginawa naman ang member checking. <\/em>\u00a0Ito ay isang porma ng pagsusuri (validation<\/em>) upang matingnan ang katapatan ng mga resulta.\u00a0 Ipinakita ang mga resulta sa isang kalahok sa focus group discussion<\/em> upang lalong masiyasat at makita ang katapatan ng mga manipestasyon ng pakikiramdam<\/em> sa konteksto ng paggabay-pagpapayo at sikoterapiya.\u00a0 Ang mga resultang ito ay ipinakita sa nabanggit na kalahok sa pamamagitan ng pagtalakay sa mga resulta ng naunang mga grupo.<\/p>\n

RESULTA<\/strong><\/p>\n

Ipapakita sa mga resulta ng pananaliksik ang mga tema buhat sa mga sagot ng mga kalahok.\u00a0 Nahahati sa limang bahagi ang paglalahad ng mga resulta ng pananaliksik.\u00a0 Ipapakita rito ang mga depinisyon ng pakikiramdam<\/em>, mga katangian ng taong nakikiramdam, at mga manipestayon ng pakikiramdam<\/em>.<\/p>\n

Depinisyon ng Pakikiramdam<\/em><\/strong><\/p>\n

Pakikiramdam Bilang Importanteng Pagpapahalagang Pilipino<\/em><\/p>\n

Para sa mga kalahok, ang pakikiramdam<\/em> ay isa sa mga importanteng pagpapahalaga na katangian ng mga Pilipino lalung-lalo na sa konteksto ng paggabay-pagpapayo at sikoterapiya.\u00a0 Sinasabi lagi ng mga karaniwang tao na ang mga Pilipino ay may kakayahang makiramdam o maging sensitibo sa galaw, intensyon, at damdamin ng iba.\u00a0 Napagtibay ito ng kasalukuyang pag-aaral kung sinasabi ng mga kalahok na isang pagpapahalaga ang pakikiramdam<\/em> na ating madalas na ginagamit ngunit hindi natin namamalayan.\u00a0 Sa konteksto ng paggabay-pagpapayo at sikoterapiya, may mas mahalagang gamit ito dahil mas mauunawaan at maiintindihan lang ang tao kung ikaw ay gumamit ng pakikiramdam<\/em>.\u00a0 Paliwanag nga ng ilang kalahok:<\/p>\n

I consider pakikiramdam<\/em> yung isa sa mga Filipino values<\/em> na mas malalim pa siya sa empathy<\/em> (Thea).<\/p>\n

Ako sir, I consider pakikiramdam as one of the Filipino values<\/em> yun nga actually<\/em> pinapraktis naman natin di ba pero di naman tayo aware <\/em>na yun na ginagawa natin na nakikiramdam tayo (Mary).<\/p>\n

So yung makiramdam isa yung maganda na value<\/em> na siguro mapraktis namin bilang counselor or<\/em> ma-cultivate<\/em> namin ang ganun na klase.\u00a0\u00a0 I agree with <\/em>Ms. Margie nung sinabing yung very important<\/em> yung makiramdam kasi it\u2019s one cue to be able to understand and communicate well with the person that you are talking with; or I mean listening with<\/em> (Sarah).<\/p>\n

Pakikiramdam Bilang Proseso\u00a0<\/em><\/p>\n

Ipapakita sa mga sumsusunod na bahagi ang mga temang nakuha sa ilalim ng pakikiramdam<\/em> bilang isang proseso.\u00a0 Ang dalawang prosesong ito ay ang pagbubukas-loob tungo sa pakikiramdam<\/em> at pagbubukas sarili ng nararamdaman.<\/p>\n